71 ปีจากพระราชดำริ “ฝนหลวง” — ลพบุรีน้อมรำลึก 14 พ.ย. วันที่วิทยาศาสตร์ถูกนำมาแก้โจทย์ภัยแล้ง
จังหวัดลพบุรีจัดพิธีวันพระบิดาแห่งฝนหลวง ประจำปี 2569 ย้อนกลับไปเมื่อ 14 พฤศจิกายน 2498 วันที่พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศรฯ ทรงมีพระราชดำริให้นำความรู้ทางวิทยาศาสตร์มาประยุกต์ช่วยทำให้เกิดฝน เพื่อบรรเทาปัญหาขาดแคลนน้ำของประชาชน ก่อนพัฒนาต่อเนื่องเป็นเทคโนโลยีฝนหลวงที่ใช้เป็นหนึ่งในเครื่องมือบริหารจัดการน้ำของประเทศมาจนถึงปัจจุบัน
วันที่ 14 พฤศจิกายน 2569 จังหวัดลพบุรีจัดพิธีถวายราชสักการะและวางพานพุ่มดอกไม้สด เนื่องใน “วันพระบิดาแห่งฝนหลวง” ณ หอประชุมใหม่ วิทยาลัยนาฏศิลปลพบุรี อำเภอเมืองลพบุรี โดยนายปรัชญา เปปะตัง รองผู้ว่าราชการจังหวัดลพบุรี เป็นประธานในพิธี พร้อมด้วยผู้แทนจากฝ่ายตุลาการ ทหาร ตำรวจ ส่วนราชการ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ลูกเสือชาวบ้าน และอาสาสมัครฝนหลวง.
แต่เบื้องหลังวันที่ 14 พฤศจิกายน มีเรื่องราวที่ย้อนกลับไปถึง 71 ปี ก่อนหน้านี้
14 พฤศจิกายน 2498 — จุดเริ่มต้นของแนวคิด
วันที่ 14 พฤศจิกายน 2498 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ขณะเสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ทรงทอดพระเนตรเห็นปัญหาความแห้งแล้งและการขาดแคลนน้ำของประชาชน จึงทรงมีพระราชดำริว่า อาจสามารถนำ กระบวนการทางวิทยาศาสตร์ มาช่วยให้เมฆที่กระจายอยู่บนท้องฟ้ารวมตัวและเกิดเป็นฝนตกลงสู่พื้นที่ที่ต้องการน้ำได้.
นี่คือจุดเริ่มต้นของ โครงการพระราชดำริฝนหลวง
ไม่ได้เกิดเป็น “ฝนหลวง” ในวันเดียว
จากพระราชดำริในปี 2498 ยังต้องใช้เวลาอีกหลายปีในการ ศึกษา ค้นคว้า ทดลองด้านอุตุนิยมวิทยา และศึกษาการดัดแปรสภาพอากาศ ก่อนนำไปสู่การทดลองปฏิบัติการในท้องฟ้าจริงในปี 2512 บริเวณพื้นที่เขาใหญ่ โดยมีรายงานว่ากลุ่มเมฆทดลองเกิดการเปลี่ยนแปลงและมีฝนตกในพื้นที่ติดตามผล.
จึงเป็นตัวอย่างของงานที่เริ่มต้นจาก การเห็นปัญหา ไปสู่ สมมติฐาน การทดลอง และ เทคโนโลยีที่นำไปใช้จริง
ทำไมวันที่ 14 พฤศจิกายนจึงเป็นวันพระบิดาแห่งฝนหลวง?
คณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 20 สิงหาคม 2545 ถวายพระราชสมัญญา “พระบิดาแห่งฝนหลวง” และกำหนดให้ 14 พฤศจิกายนของทุกปี เป็น “วันพระบิดาแห่งฝนหลวง” เพื่อเป็นวันที่น้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณและพระราชดำริที่ก่อกำเนิดเทคโนโลยีฝนหลวง.
ดังนั้นวันที่ 14 พฤศจิกายนไม่ได้เลือกจากวันที่มีพิธี แต่ผูกกับ วันที่เกิดพระราชดำริเรื่องฝนหลวงเมื่อปี 2498 โดยตรง
ฝนหลวงช่วยอะไรบ้าง?
จุดเริ่มต้นสำคัญที่สุดคือ ภัยแล้ง และ การขาดแคลนน้ำเพื่อการเกษตรและอุปโภคบริโภค แต่เมื่อเทคโนโลยีถูกพัฒนาต่อมา การปฏิบัติการฝนหลวงกลายเป็นหนึ่งในเครื่องมือที่ใช้ประกอบการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำ เช่น ช่วยเพิ่มน้ำให้พื้นที่เกษตร ช่วยเพิ่มน้ำต้นทุนให้แหล่งเก็บน้ำในบางสถานการณ์ และสนับสนุนการแก้ปัญหาขาดแคลนน้ำเมื่อสภาพอากาศเอื้ออำนวย.
อย่างไรก็ตาม คำว่า “ทำฝนหลวง” ไม่ได้แปลว่า ต้องการฝนเมื่อไรก็สามารถทำให้ฝนตกได้ทันที เพราะการปฏิบัติการยังขึ้นอยู่กับเงื่อนไขทางอุตุนิยมวิทยา เมฆ ความชื้น ลม และสภาพอากาศในช่วงเวลานั้น
และกรมฝนหลวงยังเก็บข้อมูลการปฏิบัติการรายวัน
ปัจจุบันกรมฝนหลวงและการบินเกษตรมีระบบข้อมูลสาธารณะสำหรับติดตามผลการปฏิบัติการ รวมถึงข้อมูลพื้นที่การเกษตรที่มีฝนตกจากการปฏิบัติการฝนหลวง จำแนกได้ถึงระดับจังหวัดและอำเภอ.
ตรงนี้ทำให้การพูดถึงฝนหลวงในปัจจุบัน สามารถไปไกลกว่าการเล่าประวัติศาสตร์ เพราะสามารถตั้งคำถามเชิงข้อมูลได้ว่า ปีหนึ่ง ๆ ลพบุรีได้รับการปฏิบัติการกี่ครั้ง พื้นที่ใดร้องขอ พื้นที่ใดมีฝนตกจากการปฏิบัติการ และมีพื้นที่เกษตรได้รับประโยชน์เท่าไร
สำหรับลพบุรี “ฝน” คือเรื่องเศรษฐกิจด้วย
ลพบุรีมีทั้ง นาข้าว มันสำปะหลัง ข้าวโพด อ้อย พืชสวน และพื้นที่เกษตรจำนวนมาก ดังนั้นฝนที่มาตรงเวลา ฝนทิ้งช่วง หรือการขาดแคลนน้ำ ไม่ได้กระทบเฉพาะสภาพอากาศ แต่สามารถเชื่อมต่อไปถึง ผลผลิต ต้นทุน และ รายได้เกษตรกร ได้ด้วย นี่คือเหตุผลว่าทำไม เทคโนโลยีที่เริ่มจากพระราชดำริเมื่อกว่า 7 ทศวรรษก่อน ยังมีความหมายกับจังหวัดเกษตรกรรมในปัจจุบัน
แต่ฝนหลวงไม่ใช่คำตอบเดียวของปัญหาน้ำ
อีกสิ่งที่ควรทำความเข้าใจคือ ฝนหลวงเป็น หนึ่งเครื่องมือ ในระบบบริหารจัดการน้ำ ไม่สามารถใช้แทน แหล่งกักเก็บน้ำ ระบบชลประทาน การบริหารเขื่อน การจัดสรรน้ำ หรือการปรับตัวด้านการเกษตรทั้งหมดได้ พระราชดำริด้านน้ำเองในช่วงเริ่มต้นยังครอบคลุมเรื่อง ฝาย เขื่อนขนาดเล็ก และอ่างเก็บน้ำ ควบคู่กับแนวคิดเรื่องการทำให้เกิดฝน.
ดังนั้นการแก้ภัยแล้งจึงเป็น ระบบหลายเครื่องมือ ไม่ใช่ภารกิจของเครื่องบินฝนหลวงเพียงอย่างเดียว
จากแนวคิดบนท้องฟ้า สู่ “เทคโนโลยี”
อีกมิติหนึ่งที่ทำให้เรื่องฝนหลวงต่างจากโครงการช่วยเหลือทั่วไปคือ การพัฒนากระบวนการทำงานบนพื้นฐานของ วิทยาศาสตร์ และการทดลองซ้ำ ก่อนถูกพัฒนาเป็นขั้นตอนการปฏิบัติการ ข้อมูลประวัติฝนหลวงระบุถึงการพัฒนาเทคนิคต่าง ๆ ต่อเนื่องภายหลังการทดลองครั้งแรก รวมถึงแนวคิดการทำฝนเป็นขั้นตอน ก่อกวน เลี้ยงให้อ้วน และ โจมตี ซึ่งใช้เป็นศัพท์ในการอธิบายกระบวนการปฏิบัติการฝนหลวง.
71 ปีผ่านไป คำถามของลพบุรีวันนี้คืออะไร?
พิธีวันที่ 14 พฤศจิกายนทำหน้าที่น้อมรำลึกถึง จุดกำเนิดของพระราชดำริ แต่ถ้ามองในเชิงข่าวท้องถิ่น ยังมีข้อมูลอีกชุดที่น่าตามมาก เช่น ปี 2569 ลพบุรีร้องขอฝนหลวงกี่ครั้ง มีพื้นที่ใดร้องขอมากที่สุด ภารกิจครอบคลุมพื้นที่เกษตรกี่ไร่ อ่างเก็บน้ำหรือพื้นที่ใดเป็นเป้าหมาย และมีวันปฏิบัติการที่เกิดฝนในพื้นที่ลพบุรีกี่วัน ข้อมูลเหล่านี้จะทำให้เราเห็นว่า “ฝนหลวง” ในปี 2569 ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องในตำราประวัติศาสตร์ แต่ทำงานกับพื้นที่จริงอย่างไร
แหล่งข้อมูล: สำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดลพบุรี / กรมฝนหลวงและการบินเกษตร / กรมประชาสัมพันธ์
เรียบเรียง: LOPBURITODAY
